مهاجرانی: هویت یمنی‌ها در برابر عربستان و آمریکا با دمپایی مقاومت کرد

روایت مهاجرانی از هویت مقاومت یمنی ها با دمپایی در برابر عربستان و آمریکا

پایگاه خبری مکتوب‌نامه: او با بهره گیری از منابع حدیثی و تاریخی شیعه و اهل سنت، جایگاه یمن را در سخنان پیامبر اسلام بررسی می کند و حدیث «الایمان یمان و الحکمة یمانیة» را نشانه ای از پیوند میان ایمان و خردمندی مردم این سرزمین می داند. در ادامه، داستان اویس قرنی و بازتاب آن در متون عرفانی و ادبی بازخوانی می شود.

این یادداشت همچنین به کشف نسخه خطی قرآن در مسجد جامع صنعا می پردازد و آن را دلیلی مهم در برابر دیدگاه اسلام شناسانی مانند جان ونزبورو می داند که تدوین قرآن را متاخر از دوره صدر اسلام معرفی کرده اند. در بخش دیگری از متن، شکل گیری هویت شیعی زیدی، نقش قبایل همدان و نخع در پذیرش ولایت امام علی و تداوم حکومت های زیدی در مناطق کوهستانی یمن بررسی شده است.

نویسنده در پایان، پایداری یمن در برابر لشکرکشی های خارجی، از حضور ارتش مصر در دوره جمال عبدالناصر تا ائتلاف نظامی عربستان و آمریکا، را تحلیل می کند و معتقد است ایمان، انگیزه دفاع از سرزمین و سازگاری با جغرافیای سخت کوهستانی، برتری تجهیزات نظامی مهاجمان را بی اثر کرده است.

یمن؛ سرزمین ایمان و خرد

در سخنی مشهور از پیامبر اسلام درباره مردم یمن آمده است: «ایمان یمانی و حکمت نیز یمانی است.» این روایت در منابع معتبر حدیثی اهل سنت، از جمله صحیح بخاری و صحیح مسلم، نقل شده و در مجموعه های حدیثی شیعه مانند اصول کافی نیز آمده است.

در برخی منابع شیعه، روایت با مضمون گسترده تری نقل شده است. بر اساس این نقل، پیامبر اسلام مردم یمن را دارای فضیلت دانسته و فرموده است: «ایمان و حکمت یمانی است و اگر هجرت در میان نبود، من یکی از یمنی ها بودم.»

این روایات نشان می دهد که یمن در نگاه پیامبر تنها یک منطقه جغرافیایی نبود، بلکه نمادی از ایمان، خرد و صفای معنوی به شمار می رفت.

اویس قرنی و حکایت یک دیدار ناتمام

یکی از شناخته شده ترین پیوندهای معنوی میان پیامبر و یمن، به داستان اویس قرنی مربوط است. اویس در سال های پایانی زندگی پیامبر برای دیدار ایشان به مدینه رفت، اما به دلیل بیماری مادرش ناچار شد پس از مدتی کوتاه به یمن بازگردد و بدون دیدار پیامبر، سلام و پیام خود را به ایشان برساند.

در روایت های تاریخی آمده است که پیامبر پس از بازگشت اویس، از عطر معنوی و جایگاه ویژه او سخن گفت و ردای خود را به امام علی سپرد تا برای اویس به یمن برده شود. این داستان در طول قرن ها جایگاه برجسته ای در فرهنگ عرفانی و شعر فارسی پیدا کرد.

مولانا نیز در مثنوی معنوی، از پیوند یمن با عطر ایمان و حضور اویس قرنی سخن گفته و این سرزمین را جایگاه نسیم رحمانی و نشانه های معنوی دانسته است.

خاطره سفر به صنعا

زیارت یمن از سال های جوانی برای نویسنده آرزویی دیرینه بوده است؛ سرزمینی که اویس قرنی، از یاران امام علی، را در تاریخ خود پرورش داده است. در تیرماه سال ۱۳۷۸، فرصتی فراهم شد تا به صنعا سفر کند.

در آن سفر، در کوچه ها و بازارهای صنعا قدم زد، در قهوه خانه های ساده شهر نشست و قهوه یمنی نوشید. گفت و گو با جوانان یمنی و صمیمیت آنان، خاطره ای ماندگار برایش رقم زد. یکی از جوانان نیز برای او چای عدنی سفارش داد.

سفر به ارتفاعات کوکبان و ایستادن در کنار صخره های آن منطقه، یادآور نسیم سحرگاهی در شعر حافظ بود؛ نسیمی که شاعر آن را حامل رایحه ای آشنا و دل انگیز می دانست.

نسخه صنعا و مناقشه درباره تاریخ قرآن

در مسجد جامع یمن، یکی از کهن ترین نسخه های خطی قرآن، که به «نسخه صنعا» شهرت دارد، کشف شده است. این نسخه از نگاه نویسنده، سندی مهم برای بررسی تاریخ انتقال و نگارش قرآن به شمار می رود.

وجود چنین نسخه ای، پایه های دیدگاه هایی را که اصالت قرآن را به دوره ای متاخر نسبت می دهند، با پرسش های جدی روبه رو می کند. نویسنده در جریان سفر خود، نسخه های خطی قرآن را در کتابخانه و گنجینه مسجد مشاهده کرده و فضای یمن را برای ایرانیان سرزمینی آشنا و نزدیک توصیف می کند.

از سرسبزی یمن تا جایگاه آن در فرهنگ اسلامی

یمن در ذهن بسیاری از ملت های عرب، سرزمین آبادانی، آب و امید بوده است. قرار گرفتن آن در سمت راست مکه، در برابر شام که در سمت چپ قرار داشت، در شکل گیری نام و تصور تاریخی این سرزمین بی تاثیر نبوده است.

سرسبزی یمن، سد مارب، منطقه حضرموت و رونق کشاورزی، تصویری از آبادانی را در ذهن مردم پدید آورده بود. حتی واژه هایی مانند یمن، میمنت و ایمن نیز با همین ریشه معنایی پیوند دارند.

یمن در روایت های ادبی فارسی و عربی نیز جایگاه ویژه ای دارد و بسیاری از داستان های شناخته شده در جغرافیای فرهنگی این سرزمین شکل گرفته اند. در تاریخ اسلام و به ویژه در تاریخ تشیع، نقش یمنی ها بسیار برجسته است.

قبایل یمن و پیوند با امام علی

پیامبر اسلام ابتدا خالد بن ولید را برای دعوت مردم یمن اعزام کرد، اما او نتوانست ارتباط موثری با قبایل این منطقه برقرار کند. پس از آن، امام علی به یمن رفت و با استقبال گسترده مردم روبه رو شد.

قبیله همدان در همان نخستین دیدار با امام علی اسلام آورد. حارث همدانی نیز از همین قبیله بود. قبیله نخع، که مالک اشتر و کمیل بن زیاد به آن تعلق داشتند، از دیگر قبایل مهم یمن محسوب می شد.

عمار یاسر، مقداد بن اسود، حجر بن عدی کندی و اویس قرنی نیز از چهره هایی بودند که ریشه یمنی داشتند. شمار زیادی از یمنی ها بعدها به کوفه رفتند و در دوران خلافت امام علی، از مهم ترین حامیان او به شمار آمدند.

تداوم هویت زیدی

پس از گسترش فشارهای بنی امیه و بنی عباس، گروهی از یمنی ها از زید بن علی حمایت کردند. قیام زید در سال های ۱۲۰ و ۱۲۱ هجری قمری در کوفه رخ داد و با شهادت او و فرزندش یحیی بن زید پایان یافت.

با این حال، نام و اندیشه زید در یمن باقی ماند. مردم این سرزمین یاد او را به عنوان رهبری شهید و نماد مبارزه زنده نگه داشتند و در مناطق مختلف، حکومت های محلی زیدی شکل گرفت. در مجموع، زیدی ها بیش از هزار سال در بخش هایی از یمن نفوذ و حکومت داشتند.

یمن؛ میدان رقابت قدرت های منطقه ای

در نیمه دوم قرن بیستم، رقابت میان جریان وهابی و سلفی عربستان، جریان زیدی یمن و ملی گرایی چپ گرای جمال عبدالناصر، این کشور را به میدان رویارویی قدرت های منطقه ای تبدیل کرد.

مصر، عربستان، ایران و شوروی هر کدام به شکلی در تحولات یمن نقش داشتند. جمال عبدالناصر تصور می کرد می تواند با حضور نظامی در یمن جایگاهی پایدار برای مصر ایجاد کند؛ تصوری که از نگاه نویسنده، بعدها در سیاست عربستان و امارات نیز تکرار شد.

ارتش مصر حدود ۷۰ هزار نیرو به یمن اعزام کرد و نزدیک به ۱۰ هزار نفر از آنان جان خود را از دست دادند. این ارتش با وجود برخورداری از پشتیبانی شوروی در دوره نیکیتا خروشچف، در برابر نیروهای یمنی که امکانات محدودی داشتند، گرفتار مشکلات جدی شد.

عبدالناصر در گفت و گویی با لوشس باتل، سفیر آمریکا در قاهره، اذعان کرده بود که ارتش مصر در کوهستان های دشوار یمن زمین گیر شده است. هزینه این جنگ در سال ۱۹۶۷ روزانه حدود یک میلیون دلار بود و هر روز شماری از سربازان مصری کشته می شدند.

از سوی دیگر، بسیاری از سربازان مصری انگیزه کافی برای جنگیدن در یمن نداشتند و برخی گزارش ها از همدلی آنان با مردم یمن حکایت می کرد.

تکرار یک تجربه در جنگ ائتلافی

به باور نویسنده، مصر از تجربه پنج ساله حضور نظامی در یمن درس نگرفت و عربستان نیز در سال های بعد همان مسیر را تکرار کرد.

عملیات نظامی موسوم به «عاصفة الحزم» در ۶ فروردین ۱۳۹۴ برابر با ۲۵ مارس ۲۰۱۵ علیه یمن آغاز شد. مصر نیز به ائتلاف نظامی پیوست؛ ائتلافی که عربستان و امارات آن را شکل داده بودند و آمریکا در جایگاه فرمانده و پشتیبان اصلی آن قرار داشت.

مصر پس از کودتا علیه محمد مرسی اعلام کرد که کمک های مالی عربستان و امارات به این کشور به حدود ۲۰ میلیارد دلار رسیده و بعدها رقم آن تا ۳۰ میلیارد دلار افزایش یافته است. نویسنده معتقد است این حمایت ها، قاهره را در موقعیتی قرار داد که امکان فاصله گرفتن از جنگ یمن را نداشت.

حملات ائتلاف با بمباران شهرهای شمالی یمن آغاز شد. پاکستان از حضور در این عملیات خودداری کرد، اما پشتیبانی اطلاعاتی و لجستیکی آمریکا ادامه یافت و اسرائیل نیز در حملات هوایی مشارکت کرد.

برتری ایمان بر تجهیزات

پس از سال ها جنگ علیه یکی از فقیرترین کشورهای جهان، این پرسش مطرح است که ائتلاف به رهبری ثروتمندترین کشور اسلامی چه دستاوردی به دست آورده است. حتی در صورت پیروزی عربستان، اتکا به اطلاعات، هدایت و تجهیزات آمریکا، ارزش تاریخی چندانی برای آن باقی نمی گذاشت.

در مقابل، پایداری یمن از نگاه نویسنده، جلوه ای تاریخی و حتی اسطوره ای دارد. مردم یمن با کمترین امکانات، در کوهستان ها و بیابان ها از خانه و سرزمین خود دفاع کردند. بسیاری از آنان با لباس بومی و حتی با پای برهنه یا دمپایی در میدان نبرد حاضر شدند و توانستند بخشی از تجهیزات پیشرفته آمریکایی را به دست آورند و ظرفیت موشکی خود را توسعه دهند.

تفاوت اصلی میان دو طرف، تنها در تجهیزات نظامی نبود. نیروهای یمنی برای دفاع از خانه و استقلال کشورشان می جنگیدند، اما سربازانی که هزاران کیلومتر دور از خانه و برای اهداف قدرت های دیگر وارد جنگ شده بودند، از انگیزه و اراده یکسانی برخوردار نبودند.

از این منظر، جایگاه مدافع سرزمین با نیرویی که برای منافع دیگران می جنگد، یکسان نیست. ایمان، انگیزه ملی و شناخت دقیق از زمین، بخشی از نابرابری نظامی را جبران کرده است.

هویت مقاوم یمن

عبدالله بردونی، شاعر نابینای یمنی، در شعری درباره مردم کشورش می گوید:

«پیشانی هایی که از صخره های سخت دره ها تراشیده شده اند،
هرگز در برابر مهاجم یا ستمگر سر فرود نیاورده اند.»

این تصویر شعری، خلاصه ای از هویت تاریخی یمن است؛ هویتی که در پیوند با ایمان، جغرافیای کوهستانی، خاطره تاریخی و تجربه طولانی مقاومت شکل گرفته و در برابر فشار قدرت های خارجی همچنان تداوم یافته است.

در پایان، یاد یمن با تصویری از ساحل باب المندب، قهوه و چای یمنی و بیتی از حافظ همراه می شود:

«دیده ها در طلب لعل یمانی خون شد
یارب آن کوکب رخشان به یمن بازرسان»

۲۱۶۲۱۶

پایان خبر / رکنا / کدخبر ۱۲۴۹۵۸۵