پایگاه خبری مکتوبنامه:
با آغاز مهرماه، چهره شهرها، روستاها، مدارس و دانشگاهها نیز حالوهوای دیگری پیدا میکرد. صحنههای زیبای روز اول مهر در خیابانها، محلهها و مراکز آموزشی، تجربهای مشترک میان نسلهای مختلف ایرانی است؛ تجربهای که از زمان استقرار نظام آموزش نوین در ایران شکل گرفت و در دهههای بعد، به یکی از خاطرات جمعی و فرهنگی جامعه ایرانی تبدیل شد.
از زمانی که رادیو و تلویزیون در ایران فراگیر شدند، نسلهای بیبیبومر و X و پس از آنها نسل Y و Z، هر سال شاهد برنامهها، سرودها، آهنگها و تبلیغات ویژه آغاز سال تحصیلی بودهاند. هنرمندان رادیو و تلویزیون سراسری و استانی، که خود نیز متعلق به همین نسلها بودند، از اواسط شهریور تا روزهای ابتدایی مهرماه تلاش میکردند با تولید برنامههای شاد و خاطرهانگیز، شور و نشاط و میل به آموختن را در کودکان و نوجوانان تقویت کنند.
پخش آهنگها و سرودهای مدرسهای، برنامههای ویژه آغاز سال تحصیلی و حتی تبلیغات مربوط به لوازمالتحریر و وسایل مورد نیاز دانشآموزان، بخشی از همین خاطرات جمعی را ساخته است؛ خاطراتی که همچنان در ذهن بسیاری از ایرانیان زنده مانده و به نسلهای بعد منتقل شده است.
روزهای پایانی شهریور و روزهای آغازین مهرماه، خانوادههای ایرانی را راهی فروشگاههای لوازمالتحریر میکرد. شلوغی فروشگاهها، رفتوآمد پدرها و مادرها همراه با فرزندانشان و شوق و ذوق دانشآموزان برای انتخاب دفتر، کیف، مداد، مدادرنگی و دیگر وسایل مدرسه، جلوهای خاص از زندگی اجتماعی و فرهنگی جامعه ایران بود.
شوق کلاساولیها، هیجان دانشآموزان پایههای بالاتر دبستان و دبیرستان و نگاه والدینی که خود روزی همین مسیر را طی کرده بودند، فضای اجتماعی کشور را در آستانه مهرماه سرشار از حس و خاطرهای مشترک میکرد.
گویی این ملت که ریشه در تمدنی کهن دارد و فرهنگ، دانش و علمآموزی در تاریخ آن جایگاهی ویژه داشته، ماه مهر را نهتنها به عنوان آغاز فصل پاییز، بلکه به عنوان فصل تازهای برای آموختن و دانستن نیز گرامی داشته است.
از سوی دیگر، در فرهنگ ایران باستان، پاییز و ماه مهر با جشن مهرگان پیوند داشته است؛ جشنی که در سنت ایرانی با سپاسگزاری از نعمتهای پروردگار، برداشت محصولات کشاورزی و فرارسیدن فصل تازه همراه بوده است. از همین منظر، میتوان میان مهرگان به عنوان یکی از جشنهای کهن ایرانی و مهرماه به عنوان آغاز سال تحصیلی، نوعی پیوند فرهنگی و نمادین برقرار کرد؛ پیوندی میان شکرگزاری، دانایی، آموزش و امید به آینده.
پس از شکلگیری نظام آموزش نوین در ایران و همزمان با تحولات اجتماعی و فرهنگی دوران مدرنیته، اول مهر به تدریج به یکی از مناسبتهای مهم تقویم اجتماعی ایرانیان تبدیل شد؛ روزی که آغاز دوباره فعالیت مدارس و فصل تازهای از آموزش و آموختن را رقم میزد.
شاید بتوان این ظرفیت فرهنگی را بهتر به نسلهای جدید، بهویژه نسل Z و نسل آلفا، معرفی کرد. ای کاش وزارت آموزش و پرورش، صداوسیما و وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، با همکاری هنرمندان و پژوهشگران، مجموعهای مستند و ترکیبی درباره پیوند فرهنگی «مهرگان» و «آغاز سال تحصیلی» تولید کنند؛ مجموعهای سرشار از موسیقی، تصاویر و آیینهای شهرها و روستاهای ایران که بتواند فرهنگ آموزش، شادی و جشنهای ایرانی را از زاویهای تازه به نسلهای امروز و حتی مخاطبان جهانی معرفی کند.
نونهالان، کودکان و جوانان ایران هرچه شادتر، امیدوارتر و علاقهمندتر به آموختن باشند، مسیر توسعه پایدار و پیشرفت ملی نیز میتواند هموارتر شود.
«ما میریم به مدرسه، با الفانتن شوخه»
برای متولدین دهههای ۱۳۳۰ و ۱۳۴۰، یکی از خاطرهانگیزترین بخشهای آغاز سال تحصیلی، تبلیغ رادیویی و تلویزیونی کارخانه کفش ملی بود؛ تبلیغی که با نام کارآفرین شناختهشده صنعت کفش ایران، محمدرحیم ایروانی، گره خورده است.
هنرمندان خلاق رادیو و تلویزیون ایران در این تبلیغ، از نماد «فیل کوچولو» به عنوان شخصیت تبلیغاتی کفش ملی استفاده کردند و با آهنگ و شعری شاد و کودکانه، تصویری ماندگار از روزهای آغاز مدرسه ساختند:
«ما میریم به مدرسه، با الفانتن شوخه»
در آن سناریوی خاطرهانگیز، «آقا فیله» در کنار بچههای مدرسه، با کتاب و کیف و دفتر و چهرههایی شاد، راهی مدرسه میشدند. همین تصویر ساده و شاد، برای دو نسل از ایرانیان به بخشی از خاطرات جمعی آغاز سال تحصیلی تبدیل شد.
اما پشت این تبلیغ خاطرهانگیز، داستان یک کارآفرین ایرانی نیز قرار داشت؛ محمدرحیم ایروانی که طی حدود دو دهه توانست مجموعهای بزرگ در صنعت کفش ایران ایجاد کند و محصولات کفش ملی علاوه بر تأمین بازار داخلی، به کشورهای مختلفی از جمله شوروی، لهستان، مجارستان، رومانی و چکسلواکی صادر میشد.
کفش ملی در دوران او به مجموعهای بزرگ با هزاران نیروی کار و صدها شعبه فروش در سراسر کشور تبدیل شد. به همین دلیل، خاطره تبلیغ «الفانتن شوخه» برای بسیاری از ایرانیان، تنها یک خاطره تبلیغاتی نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ تبلیغات، صنعت و فرهنگ عمومی ایران در دهههای گذشته است.
این خاطره در کنار خاطرات نخستین روزهای مدرسه، دفتر و کتاب و کیف نو، زنگ مدرسه و دیدار دوباره دوستان، بخشی از حافظه جمعی چند نسل از ایرانیان را ساخته است.
فرهنگ و تمدن ایرانی همواره برای دانش و دانایی ارزش ویژهای قائل بوده است. چنانکه حکیم ابوالقاسم فردوسی میسراید:
درخت تو گر بار دانش بگیرد
به زیر آوری چرخ نیلوفری را
اکنون که سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ آغاز میشود، یاد همه خاطرات شیرین مدرسه و همه معلمان و آموزگارانی که نسلهای مختلف ایران را در مسیر دانایی همراهی کردهاند، گرامی باد.
آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵–۱۴۰۶ بر همه دانشآموزان، دانشجویان، معلمان، استادان و خانوادههای ایرانی مبارک باد.
✍️ حمیدرضا حاجیاشرفی