پایگاه خبری مکتوبنامه: به نقل از خبرگزاری آنا؛ تحلیل دادههای هواشناسی و آمارهای جمعیتی نشان میدهد که حتی با وجود احتمال ۷۰ درصدی وقوع پاییزی پربارش در کشور، تداوم روند بارگذاری جمعیت در کلانشهرها و فرسایش منابع زیرزمینی در مناطقی نظیر دشت ورامین، سناریوی بازگشت به امنیت آبی را با چالشهای بنیادین روبهرو کرده است.
در حالی که سازمان هواشناسی کشور با استناد به مدلهای جوی، احتمال وقوع یک فصل پاییزی نسبتاً پربارش را ۷۰ درصد برآورد کرده است، اما تحلیلهای همزمان از وضعیت منابع آبی، حکایت از یک واقعیت تلخ دارد؛ بارش، تنها متغیر تأمین آب نیست. با توجه به نرخ رشد جمعیت در کلانشهرها و فشار بیش از حد بر سفرههای زیرزمینی در جنوب تهران، حتی وقوع بارشهای شدید نیز به دلیل الگوی دمایی بالا که منجر به بارشهای بارانی به جای برف میشود و عدم ذخیرهسازی، قادر به جبران کسری متممهای آبی نخواهد بود. بر اساس اظهارات مقامات مسئول، بازگشت به وضعیت پایداری در ذخایر زیرزمینی، نیازمند یک چرخه چندساله بارشهای متوالی است که با الگوی فعلی مدیریت جمعیت در همخوانی ندارد.
تحلیل وضعیت تضاد میان الگوی جوی و نیاز زیرساختی
سناریوی پاییزی که سازمان هواشناسی کشور ترسیم میکند، سناریویی است که در آن بارش به معنای تأمین آب نیست. با توجه به افزایش میانگین دمای هوا، مدلهای پیشبینی حاکی از آن است که بخش عمدهای از این بارشهای احتمالی، به شکل باران رخ خواهد داد. این موضوع از دو منظر اهمیت دارد؛ نخست، خطر بروز سیلابهای ناگهانی در پی بارشهای متمرکز و شدید؛ و دوم، عدم توانایی این بارشها در بازسازی ذخایر برف، که منبع اصلی تغذیه سفرههای زیرزمینی در ماههای گرم سال است.
در واقع، ما با یک پارادوکس مواجه هستیم؛ احتمال ۷۰ درصدی بارش، در نگاه اول یک خبر خوشایند به نظر میرسد، اما وقتی با واقعیتِ دمای بالا و ماهیت بارانی بارشها ترکیب میشود، لزوماً به معنای بهبود وضعیت رودخانهها یا سفرههای زیرزمینی نیست. این بارشها ممکن است به سرعت از سطح زمین عبور کرده و بدون نفوذ کافی در خاک، به جریانهای سطحی تبدیل شوند.
بحران ساختاری وقتی جمعیت بر ظرفیت زمین غلبه میکند
بخش آسیبپذیرتر این تحلیل، تمرکز بر مدیریت کلانشهری، بهویژه پایتخت است. مسئله اصلی تهران، تنها کمبود بارش نیست؛ بلکه مسئله تراز منفی میان منابع موجود و نیاز جمعیت است. تهران اکنون با پدیدهای به نام بارگذاری جمعیت فراتر از ظرفیت مواجه است. رشد بیرویه جمعیت و گسترش بی رویه شهرنشینی، باعث شده است که نرخ استخراج آب از چاههای عمیق، بسیار فراتر از نرخ تغذیه طبیعی سفرههای زیرزمینی باشد.
این باعث شده است که حتی در سالهای پربارش نیز، سطح آبهای زیرزمینی روند کاهشی خود را حفظ کند. در واقع، مدیریت منابع آب در تهران از یک مدیریت تأمین مبتنی بر بارش به یک مدیریت بحران مبتنی بر تقاضا تغییر ماهیت داده است.
دشت ورامین و چالش بازسازی ذخایر؛ سناریوی بازگشت به نقطه صفر
یکی از حساسترین نقاط بحران در جنوب تهران، دشت ورامین است. این منطقه که نقش استراتژیک در تأمین آب زیرزمینی منطقه دارد، اکنون در وضعیت بحرانی قرار گرفته است. طبق تحلیلهای کارشناسی، بازسازی این ذخایر با بارشهای فصلی و گذرا امکانپذیر نیست.
برای اینکه بتوانیم صحبت از امنیت آبی در جنوب تهران و دشت ورامین داشته باشیم، تنها به یک فصل خوب نیاز نداریم؛ بلکه به یک دوره ثبات اقلیمی نیاز داریم. بازگشت سطح آبها به سطوح ایمن، مستلزم چندین سال متوالی بارشهای نرمال و پایداری است که بتواند اثرات استخراج بیرویه سالهای خشکسالی را خنثی کند. تا زمانی که توازنی میان مدیریت جمعیت، کنترل استخراج آب و الگوی بارش ایجاد نشود، حتی ۷۰ درصد احتمال بارش نیز تنها یک تسکین موقت در برابر یک بحران ساختاری خواهد بود.
سحر تاجبخش، معاون وزیر راه و شهرسازی و رئیس سازمان هواشناسی کشور، در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی آنا، ضمن تحلیل وضعیت جوی و منابع آبی کشور، نسبت به احتمال وقوع سیلاب در پی بارشهای احتمالی پاییز جاری هشدار داد و بر لزوم مدیریت نگاه به منابع آب زیرزمینی تأکید کرد و در خصوص پیشبینی وضعیت جوی در فصل پیش رو اظهار داشت: بر اساس مدلهای هواشناسی، احتمال وقوع پاییز نسبتاً پربارش در سطح کشور حدود ۷۰ درصد برآورد میشود.
وی افزود: با توجه به تداوم دمای نسبتاً بالای هوا، انتظار میرود این بارشها عمدتاً به شکل باران رخ دهد؛ با این حال، در صورت وقوع بارشهای بسیار فراوان و متمرکز، احتمال بروز سیلاب در برخی مناطق وجود دارد.
چالش تأمین آب در کلانشهرها فراتر از الگوی بارشمحور
رئیس سازمان هواشناسی در ادامه به موضوع بحران آب و وضعیت منابع آبی، بهویژه در پایتخت اشاره کرد و با رویکردی احتیاطآمیز تصریح کرد: با وجود پیشبینی بارشهای پاییزی، نباید دچار خوشبینی مفرط شد. مسئله تأمین منابع آبی تنها به میزان بارشها بستگی ندارد، بلکه بارش تنها بخشی از زنجیره تأمین آب است.
وی با اشاره به وضعیت بحرانی آب در تهران گفت: تهران به عنوان یک کلانشهر که با فشار جمعیت بسیار فراتر از ظرفیت طراحی شده، همچنان با کمبود جدی آب مواجه است. تداوم روند بارگذاری جمعیت در این منطقه، بدون توجه به تغییرات اقلیمی، قطعیت کمبود منابع آبی را دوچندان میکند.
بحران ذخایر زیرزمینی نیاز به سالها بارشهای متوالی
تاجبخش در بخش پایانی اظهار داشت که بهبود وضعیت منابع آب زیرزمینی، بهویژه در مناطق حساس مانند جنوب تهران و دشت ورامین، فرآیندی زمانبر خواهد بود. وی افزود: به دلیل وضعیت فعلی، تأمین مجدد آبهای زیرزمینی به سادگیِ وقوع بارشهای فصلی نخواهد بود. برای بازگرداندن سطح این منابع به حالت مطلوب، ما نیازمند چندین سال بارشهای متوالی و پشتسرهم هستیم تا بتوانیم بخشی از ذخایر زیرزمینی را بازسازی کنیم.